Streszczenie

The Aversion Project ("projekt awersji") był programem medycznych tortur prowadzonym w wojsku apartheidowej Republiki Południowej Afryki w latach 1971-1989. Jego celem było "wyleczenie" z homoseksualizmu poborowych uznanych przez armię za zboczeńców i wywrotowców. Narzędziami były elektrowstrząsowa terapia awersyjna, kastracja chemiczna, narkoanaliza oraz przymusowe operacje zmiany płci - tych ostatnich poddano nawet 900 młodych mężczyzn, w większości w wieku 16-24 lat.1,2

Program prowadzono na oddziale 22 (Ward 22) Szpitala Wojskowego nr 1 w Voortrekkerhoogte pod Pretorią, pod kierunkiem psychiatry wojskowego Aubreya Levina (opisanego w odrębnym artykule). Aversion Project jest wzorcowym przykładem wojskowej psychiatrii "naprawczej": użycia aparatu klinicznego nie do leczenia, lecz do przymusowej przebudowy tożsamości seksualnej obywatela uznanego za zagrożenie dla państwa.

Kontekst: pobór, "graniczna wojna" i homoseksualizm jako "wywrót"

Apartheidowa RPA prowadziła obowiązkowy pobór białych mężczyzn i toczyła wojny na granicach (tzw. Border War). Armia (SADF) była instytucją totalną, w której odmienność traktowano jako zagrożenie dla dyscypliny i bezpieczeństwa. Homoseksualizm był w tym systemie potępiony podwójnie: jako "choroba psychiczna" (zgodnie z ówczesną, wycofaną później klasyfikacją) i jako "wywrót" polityczny - coś, co osłabia morale i czyni żołnierza podatnym na szantaż.1

W takiej ramie "leczenie" gejów przestawało być kwestią medyczną, a stawało się zadaniem bezpieczeństwa. Poborowego uznanego za homoseksualnego nie zwalniano - kierowano go na oddział psychiatryczny, by go "naprawić" i zwrócić armii jako sprawnego, "wyleczonego" żołnierza. To samo dotyczyło osób odmawiających służby ("zaburzonych") i używających narkotyków.

Oddział 22 i metody

Centrum programu był oddział 22 Szpitala Wojskowego nr 1. Stosowane tam metody były klasycznym repertuarem represyjnej psychiatrii, tyle że skierowanym na orientację seksualną:

Metoda Na czym polegała
Elektrowstrząsowa terapia awersyjna pokazywano pacjentowi zdjęcia mężczyzn i przy reakcji seksualnej razono go prądem, by wytworzyć odruch lęku zamiast pożądania
Kastracja chemiczna podawanie hormonów tłumiących popęd seksualny
Narkoanaliza "rozmowy" pod wpływem środków, mające ujawnić i "przeprogramować" pragnienia
Przymusowe operacje zmiany płci wobec nawet 900 poborowych, głównie 16-24-letnich, gdy "terapia" awersyjna zawodziła

Terapia awersyjna opierała się na warunkowaniu: bodziec przyjemny (obraz mężczyzny) miał zostać trwale skojarzony z bólem (wstrząs). To ta sama logika warunkowania, która w innych kontekstach służy modyfikacji zachowania - tu użyta, by siłą wymazać orientację seksualną człowieka. Gdy zawodziła, sięgano po ingerencje nieodwracalne: hormony i chirurgię.

Ofiary i porzucenie

Ofiarami byli przede wszystkim młodzi poborowi w wieku 16-24 lat, wskazani jako geje, użytkownicy narkotyków lub odmawiający służby. Identyfikowali ich oficerowie, kapelani i lekarze wojskowi; podstawą bywało samo podejrzenie lub donos. Człowiek trafiał na oddział bez realnej zgody - w instytucji, z której nie mógł wyjść.1,2

Szczególnie okrutny był los poddanych operacjom zmiany płci. Wielu wypisywano po niedokończonych zabiegach, bez wizyt kontrolnych, bez opieki, bez dokończenia procedury chirurgicznej i bez pomocy psychiatrycznej. Pozostawieni sami z okaleczonym ciałem i zniszczoną tożsamością, popadali w depresję; odnotowano samobójstwa. To pokazuje, że celem nie było dobro pacjenta na żadnym etapie - operacja była narzędziem "naprawy", a człowiek po jej wykonaniu przestawał być przedmiotem zainteresowania.

Rozliczenie

Program ujawniono i udokumentowano dopiero po upadku apartheidu. W 1995 Południowoafrykańskie Stowarzyszenie Medyczne wydało publiczne przeprosiny za dawne nadużycia. W 1999 zespół badaczy (Mikki van Zyl, Jeanelle de Gruchy, Sheila Lapinsky, Simon Lewin, Graeme Reid) opublikował raport The aVersion Project, który zebrał relacje ofiar i zrekonstruował działanie programu. Komisja Prawdy i Pojednania (TRC) ostrzegła Levina i innych lekarzy, że ich działania były pogwałceniem praw człowieka.1,2

Jak w wielu przypadkach na tej mapie, rozliczenie było niepełne. Levin nie poniósł w RPA odpowiedzialności karnej za Aversion Project - wyemigrował do Kanady i kontynuował karierę, a więzienie trafił dopiero dekady później i za inne przestępstwa. Ofiary otrzymały przeprosiny i miejsce w pamięci, ale nie sprawiedliwość w sensie ścisłym.

Znaczenie dla psychiatrii represyjnej

  • Aversion Project to modelowa wojskowa psychiatria "naprawcza": aparat kliniczny użyty do przymusowej przebudowy tożsamości obywatela uznanego za zagrożenie.
  • Diagnoza jako narzędzie wykluczenia - uznanie orientacji seksualnej za "chorobę" i "wywrót" otworzyło drogę do przymusowego "leczenia" bez zgody.
  • Warunkowanie awersyjne i ingerencje nieodwracalne pokazują pełne spektrum przemocy: od modyfikacji zachowania po chirurgiczne okaleczenie.
  • Porzucenie ofiar po zabiegu dowodzi, że ich dobro nigdy nie było celem - była nim wyłącznie "naprawa" wedle wymogów instytucji.