Streszczenie

Chiński system represji psychiatrycznej ma dwa główne poziomy. Pierwszy to klasyczna, dobrze udokumentowana psychiatria policyjna: szpitale ankang, podlegające aparatowi bezpieczeństwa, oraz szersze nadużycia hospitalizacji psychiatrycznej wobec dysydentów, petentów i grup religijnych. Drugi to masowe systemy reedukacji: od historycznych laogai i laojiao po obozy i centra internowania w Xinjiangu. Ten drugi poziom nie zawsze jest psychiatrią instytucjonalną, ale działa na podobnym polu: przymusowej zmiany myśli, tożsamości i zachowania.

Najważniejsza różnica wobec ZSRR polega na tym, że Chiny nie opierają się na jednej dominującej kategorii diagnostycznej typu schizofrenia bezobjawowa. Używają raczej połączenia: prawa bezpieczeństwa, psychiatrii sądowej, administracyjnej detencji, reedukacji, nadzoru technologicznego i języka "stabilności społecznej". W tym sensie chiński model jest bardziej rozproszony, ale także bardziej nowoczesny.1

Uwaga o nazwie: ankang, nie "aogong"

W literaturze anglojęzycznej i polskiej najczęściej pojawia się termin ankang (安康), dosłownie "pokój i zdrowie". Oznacza sieć specjalnych szpitali psychiatrycznych powiązanych z Ministerstwem Bezpieczeństwa Publicznego. W praktyce są to placówki na pograniczu psychiatrii sądowej, detencji policyjnej i bezpieczeństwa państwa.

Samo istnienie szpitali psychiatrii sądowej nie jest problemem. Każde państwo musi mieć mechanizmy dla osób, które popełniły czyny zabronione w stanie ciężkiej choroby psychicznej. Problem chiński polega na rozszerzeniu kategorii "niebezpieczeństwa" z zagrożenia fizycznego na zagrożenie polityczne, religijne lub społeczne.

Human Rights Watch i Geneva Initiative on Psychiatry w raporcie Dangerous Minds wskazywały, że w Chinach kryterium niebezpieczeństwa bywało stosowane wobec osób, które władza uznawała za zagrożenie dla porządku społecznego, niekoniecznie dla życia lub zdrowia innych.2

Dziedzictwo maoistycznej "reformy myśli"

Żeby zrozumieć ankang, trzeba zobaczyć szerszy kontekst. Chiński komunizm od początku używał języka przemiany człowieka: reformy myśli, krytyki i samokrytyki, reedukacji, przekształcenia elementów klasowo wrogich. W tym świecie problem polityczny nie jest tylko czynem przeciw państwu. Jest błędnym stanem świadomości, który trzeba skorygować.

To nie znaczy, że każda kampania maoistyczna była psychiatrią. Byłoby to uproszczenie. Ale logika jest wspólna: władza zakłada, że istnieje prawidłowa świadomość polityczna, a odstępstwo może wymagać przymusowej korekty. Psychiatrię można wtedy włączyć jako jeden z instrumentów. Jeśli człowiek nie tylko sprzeciwia się władzy, ale robi to uporczywie, samotnie, religijnie albo publicznie, łatwo opisać jego postawę jako zaburzenie.

Raport Dangerous Minds jest ważny właśnie dlatego, że nie opiera się wyłącznie na relacjach ofiar. Analizuje również chińską literaturę psychiatryczno-prawną, w tym teksty o "sprawach politycznych", kryterium niebezpieczności, ankang i psychiatrii sądowej. To pokazuje, że nadużycie nie było wyłącznie lokalnym ekscesem, lecz miało własny język instytucjonalny.1

Ankang jako narzędzie psychiatrii policyjnej

Ankang pełni funkcję podobną do radzieckich specjalnych szpitali psychiatrycznych, ale w innym systemie prawnym i politycznym. Pacjent może trafić do placówki nie dlatego, że wymaga opieki psychiatrycznej w zwykłym sensie, lecz dlatego, że jego zachowanie zostało odczytane przez aparat bezpieczeństwa jako ryzykowne.

Typowe grupy opisywane w raportach praw człowieka to:

  • dysydenci polityczni;
  • petenci składający uporczywe skargi do władz;
  • praktykujący Falun Gong;
  • osoby religijne działające poza kontrolą państwa;
  • osoby z realnymi zaburzeniami psychicznymi, których zachowanie ma treść polityczną;
  • lokalni krytycy administracji.

Najważniejszy mechanizm jest prosty: treść polityczna lub religijna zostaje przepisana na język niebezpieczeństwa psychicznego. Jeśli człowiek protestuje pod urzędem, można mówić o zakłócaniu porządku. Jeśli składa skargi latami, można mówić o "obsesji". Jeśli nie wyrzeka się praktyki religijnej, można mówić o fanatyzmie.

Ruch diagnostyczny: od czynu do profilu

W represyjnej psychiatrii najważniejsza operacja polega na przesunięciu uwagi z czynu na osobę. W zwykłym prawie pytanie brzmi: co człowiek zrobił, jakie są dowody, jaka norma została naruszona? W modelu psychiatryczno-policyjnym pytanie zmienia się na: kim ten człowiek jest, czy jest niebezpieczny, czy jego uporczywość świadczy o zaburzeniu, czy jego poglądy mogą destabilizować otoczenie?

To przesunięcie jest bardzo wygodne dla władzy. Czyn można zakwestionować, dowody można badać, proces można przegrać. Profil psychiczny jest trudniejszy do obrony, zwłaszcza gdy opinia powstaje w strukturze zależnej od państwa. Osoba staje się podejrzana nie dlatego, że udowodniono jej konkretną krzywdę wyrządzoną innym, lecz dlatego, że instytucja przypisała jej stan ryzyka.

Pytanie prawne Pytanie represyjno-psychiatryczne
Co dokładnie zrobił? Jakiego typu jest ta osoba?
Jakie są dowody? Czy jej zachowanie wygląda na uporczywe lub fanatyczne?
Czy czyn jest karalny? Czy może zagrozić stabilności?
Jaka kara jest proporcjonalna? Jak długo trzeba ją "korygować"?

Właśnie dlatego ankang i podobne praktyki są tak groźne. Nie tylko izolują człowieka. Odbierają mu język obrony, bo jego obrona może zostać uznana za kolejny dowód braku wglądu.

Petenci i diagnoza skargowości

Chiński system petycji pozwala obywatelom składać skargi do władz wyższego szczebla. W teorii jest to kanał naprawy nadużyć lokalnych. W praktyce uporczywy petent bywa problemem dla lokalnej administracji, bo jego obecność w Pekinie lub większym mieście może kompromitować władze terenowe.

W tym miejscu psychiatryzacja jest szczególnie użyteczna. Człowiek, który powtarza skargę, może zostać opisany nie jako obywatel szukający sprawiedliwości, lecz jako osoba z obsesją, urojeniem albo zaburzeniem. Sam fakt powtarzania staje się objawem. To bliskie radzieckiej "manii skargowej".

Zachowanie Interpretacja obywatelska Interpretacja represyjna
wielokrotna skarga brak skutecznej ścieżki prawnej obsesja petycyjna
podróż do Pekinu próba dotarcia do władz centralnych zakłócanie stabilności
odmowa wycofania skargi konsekwencja brak wglądu
dokumentowanie krzywdy materiał dowodowy utrwalona podejrzliwość

To nie znaczy, że każdy petent ma rację. Znaczy, że konflikt administracyjny nie powinien być automatycznie przekształcany w diagnozę.

Falun Gong i religijność jako "problem psychiczny"

Od 1999 roku praktykujący Falun Gong stali się jedną z najważniejszych grup opisywanych w kontekście psychiatrii represyjnej w Chinach. Raporty HRW, Amnesty i organizacji monitorujących wskazywały na przypadki przymusowej hospitalizacji, podawania leków, przemocy i nacisku na wyrzeczenie się przekonań.

Mechanizm jest podobny do innych systemów totalnych: przekonanie religijne lub duchowe zostaje opisane jako fanatyzm, brak racjonalności, obsesja albo zagrożenie dla porządku. Celem nie jest leczenie cierpienia. Celem jest "transformacja" - rezygnacja z praktyki i podporządkowanie organizacji państwowej.

W psychiatrii standardowej sama religijność nie jest chorobą. Chorobowe mogą być urojenia, halucynacje, dezorganizacja, mania albo ciężka depresja o treści religijnej, ale diagnoza dotyczy formy i skutków objawu, nie zakazanej treści przekonania. W modelu represyjnym treść przekonania wystarcza, jeśli jest niewygodna dla państwa.

Laogai i laojiao: reedukacja przez pracę

Laogai i laojiao były systemami pracy przymusowej i reedukacji. Laogai dotyczyło osób skazanych, laojiao przez dekady pozwalało na administracyjną reedukację przez pracę bez pełnego procesu sądowego. Formalne zniesienie laojiao w 2013 roku nie zakończyło logiki administracyjnej detencji i reedukacji, ale zmieniło jej formy.

Z perspektywy psychiatrii represyjnej ważny jest język "reformy". Praca, samokrytyka, indoktrynacja, izolacja, wstyd i zależność mają przekształcić człowieka. Nie chodzi wyłącznie o odbycie kary. Chodzi o zmianę myślenia.

Ten model był obecny w Chinach od wczesnych dekad PRL i ma własną tradycję, częściowo niezależną od psychiatrii klinicznej. Psychiatrią represyjną staje się wtedy, gdy kategorie "nieprzystosowania", "fanatyzmu", "ekstremizmu", "obsesji" lub "niestabilności" są używane, by uzasadnić detencję, farmakologię lub przymusową transformację.

Samokrytyka i "transformacja" jako wspólny mianownik

Między ankang, laogai, laojiao i Xinjiangiem istnieje wspólny mianownik: przymusowa transformacja narracji o sobie. Osoba ma przestać mówić własnym językiem i zacząć mówić językiem instytucji. Dysydent ma przyznać, że jego opór był błędem. Petent ma uznać, że skarga była przesadą. Praktykujący Falun Gong ma wyrzec się praktyki. Ujgur w ośrodku reedukacji ma opisać własną religię i kulturę jako ryzyko ekstremizmu.

W tym sensie chiński system przypomina wcześniejsze totalitarne formy "leczenia" przekonań. Nie musi zawsze nazywać ich chorobą. Wystarczy, że uzna je za nieprawidłowy wzór świadomości. Różnica między terapią a przymusem jest tu zasadnicza: w terapii człowiek odzyskuje język opisu własnego doświadczenia; w reedukacji traci ten język i uczy się formuł narzuconych z zewnątrz.

Ten element warto podkreślić, bo zapobiega zawężeniu tematu do samych szpitali. Szpitale ankang są centralnym dowodem psychiatrii policyjnej. Ale szerszy problem chiński polega na tym, że państwo dysponuje całym kontinuum korekty: od rozmowy ostrzegawczej, przez nadzór i obóz reedukacyjny, po hospitalizację psychiatryczną.

Xinjiang: reedukacja, nadzór i przymus tożsamościowy

Od 2017 roku Xinjiang stał się najważniejszym współczesnym przykładem masowej reedukacji. OHCHR w ocenie z 2022 roku opisało poważne naruszenia praw człowieka wobec Ujgurów i innych głównie muzułmańskich grup, wskazując, że zakres arbitralnej detencji i powiązanych naruszeń może stanowić zbrodnie międzynarodowe, w szczególności zbrodnie przeciwko ludzkości.3

Xinjiang nie jest prostym odpowiednikiem psychuszki. To raczej system administracyjnej detencji, reedukacji politycznej, nadzoru biometrycznego i przymusu kulturowego. Jego psychiatryczne znaczenie polega na tym, że próbuje przekształcić tożsamość: język, religię, pamięć rodzinną, nawyki, relacje i samoocenę.

Mechanizmy opisywane przez ocalałych, wycieki dokumentów i raporty obejmują:

  • przetrzymywanie bez zwykłego procesu;
  • stałą indoktrynację;
  • wymuszanie języka mandaryńskiego;
  • nacisk na wyrzeczenie się praktyk religijnych;
  • system punktów, ocen i raportów;
  • stały monitoring;
  • groźbę przeniesienia do cięższego reżimu.

To jest reedukacja jako technologia psychiczna: osoba ma nie tylko zachowywać się inaczej, ale nauczyć się opisywać samą siebie językiem państwa.

Technologia i stabilność społeczna

Chiński model różni się od radzieckiego także rolą technologii. System "stability maintenance" łączy policję, administrację lokalną, monitoring, biometrię, aplikacje, kamery, bazy danych i kategorie ryzyka. Nie każda część tego systemu jest psychiatryczna. Ale całość może pełnić funkcję zbliżoną do psychiatrycznej klasyfikacji: przewidywać, kto jest "ryzykowny", zanim popełni czyn.

To przesunięcie jest ważne. ZSRR potrzebował psychiatry, by powiedzieć: "to ukryta choroba". Nowoczesny system może powiedzieć: "to profil ryzyka". W obu przypadkach przyszłość osoby zostaje ograniczona nie za konkretny czyn, lecz za kategorię przypisaną przez instytucję.

Różnica między opieką a kontrolą

Chiny mają również realny system zdrowia psychicznego i realne potrzeby psychiatryczne. Nie wolno utożsamiać całej chińskiej psychiatrii z represją. Problem dotyczy miejsc, w których psychiatria zostaje sprzęgnięta z aparatem bezpieczeństwa, a kryterium "niebezpieczności" rozszerza się na politykę, religię lub skargi.

Test różnicowy jest taki sam jak w innych artykułach:

Pytanie Opieka psychiatryczna Represja psychiatryczna
Kto kieruje? lekarz w interesie pacjenta policja, urząd, aparat bezpieczeństwa
Co jest objawem? cierpienie, psychoza, dysfunkcja skarga, przekonanie, praktyka religijna
Jaki jest cel? poprawa zdrowia rezygnacja z aktywności lub przekonań
Czy jest zgoda? możliwa, poza wąskimi wyjątkami brak, groźba, zależność
Co kończy pobyt? poprawa kliniczna "transformacja" i podporządkowanie

Poziomy źródeł

Chiński system jest lepiej udokumentowany niż północnokoreański, ale nadal wymaga rozróżnienia źródeł:

  • raport HRW/Geneva Initiative Dangerous Minds i prace Robina Munro dla psychiatrii politycznej;
  • raporty OHCHR, HRW, Amnesty i innych organizacji dla Xinjiangu;
  • wycieki dokumentów, takie jak China Cables i Xinjiang Police Files;
  • relacje byłych więźniów, petentów, praktykujących Falun Gong i Ujgurów;
  • oficjalne dokumenty chińskie, które pokazują język "stability maintenance", ale zwykle zaprzeczają represyjnej funkcji.

Najmocniej udokumentowane są: istnienie ankang, historia psychiatrii politycznej opisana przez Munro, masowa detencja i przymus w Xinjiangu oraz użycie administracyjnej reedukacji. Słabiej udokumentowane są szczegóły farmakologiczne w konkretnych placówkach, bo dostęp do dokumentacji medycznej jest ograniczony.

Czego nie należy mieszać

W tekście o Chinach szczególnie łatwo pomylić trzy zjawiska: zwykłą psychiatrię, psychiatrię sądową i psychiatrię represyjną. Zwykła psychiatria leczy realne zaburzenia. Psychiatria sądowa odpowiada na pytania prawne, na przykład o poczytalność i ryzyko przemocy. Psychiatria represyjna zaczyna się wtedy, gdy pytania kliniczne zostają podporządkowane interesowi politycznemu.

To rozróżnienie chroni przed dwoma błędami. Pierwszy błąd to uznanie, że każda hospitalizacja przymusowa w Chinach jest represją. Tak nie jest. Drugi błąd to uznanie, że jeśli państwo ma realne problemy z bezpieczeństwem, może dowolnie psychiatryzować sprzeciw. Tak też nie jest. Kryterium musi pozostać kliniczne, kontrolowalne i proporcjonalne.

Najbardziej niepokojące są sytuacje, w których "stabilność społeczna" zastępuje zdrowie pacjenta. Wtedy lekarz przestaje być obrońcą osoby chorej, a staje się narzędziem porządku publicznego.

Znaczenie dla psychiatrii represyjnej

Chiński model pokazuje przyszłość tego zjawiska. ZSRR używał diagnozy. Korea Północna używa totalnej kontroli społecznej. Chiny łączą psychiatrię policyjną, reedukację, administrację, masowe dane i technologię nadzoru. To sprawia, że represja może być mniej widoczna jako "psychiatria", ale bardziej skuteczna jako zarządzanie zachowaniem.

Najważniejszy element to rozszerzenie pojęcia ryzyka. Osoba nie musi być chora. Nie musi nawet popełnić przestępstwa. Wystarczy, że system uzna jej religię, skargę, język, rodzinę, kontakty lub wzór zachowania za potencjalnie destabilizujące.

Wniosek

Chiny są jednym z najważniejszych współczesnych przypadków psychiatrii represyjnej, ale nie dlatego, że każdy element systemu jest medyczny. Są ważne dlatego, że pokazują, jak medycyna, policja, reedukacja i technologia mogą tworzyć wspólny aparat transformacji człowieka.

Najkrótsza definicja chińskiego modelu brzmi: sprzeciw lub odmienność nie zawsze są tam diagnozowane jako choroba, ale często są traktowane jak zaburzenie porządku, które trzeba skorygować przez detencję, reedukację, nadzór albo psychiatryzację.