Streszczenie
Zanim wobec człowieka zastosowano werbunek, Zersetzung czy kombinację, był on najpierw "rozpracowywany" - ujmowany w biurokratyczną procedurę, w której zbierano o nim wiedzę i decydowano o jego losie. Ten artykuł opisuje ramy proceduralne wojny psychologicznej: dwie formy sprawy (kontrola operacyjna osoby i sprawa operacyjna) oraz trzy metody zdobywania wiedzy o człowieku (obserwacja, rozpytanie, "wyciąganie").1
To jest "pojemnik", w którym mieszczą się pozostałe techniki - i miejsce, w którym profilowanie z psychogramu staje się aktem administracyjnym.
"Kto jest kim?": kontrola operacyjna osoby (OPK)
Pierwszym stopniem było Operative Personenkontrolle (OPK) - "proces operacyjny służący wyjaśnieniu istotnych operacyjnie przesłanek". Leksykon wprost wiąże OPK z pytaniem "Kto jest kim?" (Wer ist wer?). Jej cele to m.in.:
- wypracowanie podejrzenia popełnienia określonych przestępstw (rozwijanie "materiału wyjściowego" dla sprawy operacyjnej);
- rozpoznawanie osób o postawie wrogo-negatywnej lub o "istotnych operacyjnie kontaktach", po których "w pewnych warunkach można spodziewać się działań wrogo-negatywnych" - oraz zawczasu ich powstrzymanie;
- prewencyjne "zabezpieczanie" osób na ważnych stanowiskach.
Kluczowe jest to, że OPK działa przed jakimkolwiek czynem. Wystarczyła "postawa wrogo-negatywna" albo "istotne operacyjnie kontakty", by człowiek trafił pod obserwację i dokumentację. To modelowy przykład kryteriów jako narzędzia kontroli: nieostra kategoria ("wrogo-negatywny") uruchamia aparat, zanim cokolwiek się wydarzy.
Sprawa operacyjna (OV): teczka jako los
Wyższym stopniem był Operativer Vorgang (OV) - "sprawa operacyjna": proces, w którym "wyjaśnia się podejrzenie czynów karalnych" jednej lub wielu osób. OV to jednocześnie teczka (Akte) rejestrowana w wydziale XII, zawierająca formularze, raport otwierający, raporty o stanie sprawy, plany operacyjne i dowody.
Sprawa operacyjna jest ramą, w której dopiero rozgrywają się pozostałe metody. To w OV "wprowadza się i wyprowadza" informatorów, planuje kombinacje i - jak mówi definicja Zersetzung - prowadzi środki rozkładu. Człowiek staje się numerem sprawy: jego życie zostaje ujęte w akta, plany i raporty, a decyzje o nim zapadają w rytmie biurokratycznej procedury.
Trzy sposoby zdobywania wiedzy o człowieku
W ramach OPK i OV wiedzę o celu zdobywano trzema metodami, które warto rozróżnić, bo działają na różnych poziomach jawności:
| Metoda | Na czym polega | Poziom jawności |
|---|---|---|
| Obserwacja operacyjna (Beobachtung) | celowe rejestrowanie zewnętrznego zachowania i przemieszczania się celu | ukryta, bez wiedzy celu |
| Rozpytanie operacyjne (Ermittlung) | zdobywanie wiedzy przez legendowaną rozmowę z "osobami-informatorami" oraz odpytywanie kartotek | legendowana - rozmówca nie zna prawdziwego celu |
| "Wyciąganie" (Abschöpfung) | sterowana rozmowa wyciągająca wiedzę wprost od samego celu, z maskowaniem własnych zamiarów | najbardziej podstępna - cel sam się zdradza |
Najbardziej pouczające jest trzecie. Abschöpfung to, w słowach leksykonu, "systematyczne prowadzenie rozmowy w celu ukierunkowanego wykorzystania wiedzy i możliwości innych osób", połączone ze "zróżnicowanym oddziaływaniem na sfery psychiczne 'wyciąganego'", tak by osiągnąć u niego "otwartość i gotowość do udzielania informacji" oraz zamaskować własne zamiary. Innymi słowy: rozmowa jako narzędzie, w której druga strona dobrowolnie oddaje wiedzę, nie wiedząc, że jest przesłuchiwana.
Rozpytanie (Ermittlung) opiera się z kolei na legendowanej rozmowie z otoczeniem celu - sąsiadami, kolegami - którzy w dobrej wierze charakteryzują człowieka, nie wiedząc, komu i po co. Obie metody pokazują, jak zwykła rozmowa staje się instrumentem rozpracowania.
Znaczenie dla psychiatrii represyjnej
- Rozpracowanie zaczyna się przed czynem - OPK uruchamia aparat wobec "postawy wrogo-negatywnej", nie wobec działania.
- Sprawa operacyjna zamienia człowieka w teczkę - jego los toczy się w rytmie akt, planów i raportów.
- Zwykła rozmowa staje się narzędziem - rozpytanie (przez otoczenie) i "wyciąganie" (wprost od celu) pozyskują wiedzę bez wiedzy rozmówcy.
- To rama dla wszystkich innych technik - werbunek, Zersetzung i kombinacja rozgrywają się wewnątrz sprawy operacyjnej.