Streszczenie

MKNaomi był programem CIA prowadzonym we współpracy z wojskowym zapleczem biologiczno-chemicznym w Fort Detrick. W przeciwieństwie do Chatter, Bluebird i Artichoke nie dotyczył przede wszystkim przesłuchania przy stole. Był programem magazynu operacyjnego: miał zapewnić CIA dostęp do materiałów ciężko obezwładniających, toksycznych i śmiercionośnych, a także do specjalnych urządzeń służących ich dostarczaniu. W dokumentach senackich z 1977 roku cele MKNaomi opisano jako utrzymywanie tajnej bazy wsparcia dla wymagań operacyjnych, magazynowanie materiałów obezwładniających i letalnych oraz utrzymywanie specjalnych przedmiotów do rozprzestrzeniania materiałów chemicznych i biologicznych.1

W kategorii "Farmakologia" ten program jest potrzebny z jednego powodu: pokazuje granicę, na której psychofarmakologia przesłuchań przechodzi w farmakologię obezwładniania i eliminacji. To nadal nie jest zwykła broń w sensie artylerii albo amunicji. To jest użycie wiedzy o receptorach, toksynach, neuroprzekaźnictwie, dawkowaniu, opóźnieniu działania i maskowaniu objawów w celu operacyjnego wpływu na ciało człowieka.

Miejsce MKNaomi w całym systemie

MKNaomi należy czytać obok, ale nie zamiast MKUltra.

Program Główne pytanie Dominujący typ farmakologii
Chatter Czy lek może skłonić do mówienia? "Truth drugs", skopolamina, meskalina, LSD wczesnej fazy.
Bluebird/Artichoke Czy lek, hipnoza i przykrycie medyczne mogą złamać opór? Barbiturany, stymulanty, narkohipnoza, amnezja.
MKUltra Jak szeroko badać modyfikację zachowania? Sieć podprojektów: LSD, BZ, psychodeliki, delirianty, sensoryka.
MKDelta Jak użyć substancji za granicą w operacji? Operacyjne użycie materiałów poza laboratorium.
MKNaomi Jak utrzymać materiały chemiczne i biologiczne gotowe do użycia? Toksyny, środki obezwładniające, urządzenia dostarczania, zapasy.

Ta różnica jest ważna. MKNaomi nie był po prostu "kolejnym MKUltra". Był zapleczem materiałowym i technicznym. Jego logika była bliższa arsenalskiej: mieć substancję, mieć system dostarczenia, mieć testy stabilności, mieć przewidywalny efekt i móc wydać materiał do operacji bez jawnej procedury wojskowej.

Fort Detrick i Special Operations Division

Według raportu senackiego, na mocy porozumienia z 1952 roku Special Operations Division w Fort Detrick miała pomagać CIA w rozwijaniu, testowaniu i utrzymywaniu środków biologicznych oraz systemów dostarczania. W praktyce oznaczało to, że CIA uzyskiwała dostęp do kompetencji, laboratoriów i doświadczenia armii w obszarze broni biologicznej, ale używała ich dla własnych tajnych potrzeb.1

Fort Detrick był miejscem szczególnym. W oficjalnej logice wojskowej prace biologiczne i chemiczne mogły być przedstawiane jako obronne: trzeba znać zagrożenie, żeby chronić wojsko i instalacje. Dla CIA ten sam potencjał miał jednak znaczenie operacyjne:

  • materiały do obezwładniania ludzi lub zwierząt
  • toksyny mogące działać szybko, ale wyglądać jak choroba lub zatrucie
  • środki do dyskredytacji, zastraszenia albo czasowego wyłączenia celu
  • systemy dostarczania o małej sygnaturze
  • zapasy, których użycie można było oddzielić od oficjalnych kanałów wojskowych

Ta podwójność jest rdzeniem MKNaomi. Formalnie można mówić o badaniach, bezpieczeństwie i rozpoznaniu. Operacyjnie chodziło o utrzymywanie materiałów do tajnego zastosowania.

Cztery funkcje programu

W streszczeniu CIA z 1967 roku, przytoczonym w materiałach senackich, widać cztery funkcje. Każda ma własny sens techniczny.

1. Tajna baza wsparcia. Program miał odpowiadać na wymagania operacyjne, których nie można było obsłużyć zwykłą logistyką. Jeżeli konkretna operacja wymagała materiału nietypowego, biologicznego, chemicznego albo toksycznego, MKNaomi miał być miejscem, gdzie taki materiał można pozyskać, utrzymać i przygotować.

2. Magazynowanie materiałów obezwładniających i letalnych. To najważniejszy punkt. "Severely incapacitating" oznacza nie zwykłą sedację, ale stan uniemożliwiający celowi działanie: paraliż, głębokie zatrucie, utratę sprawności, ciężką chorobę, czasem śmierć.

3. Urządzenia i nośniki. Sama substancja nie jest jeszcze narzędziem operacyjnym. Trzeba ją dostarczyć w sposób kontrolowany, ukryty i możliwie przewidywalny. W raportach pojawiają się specjalne przedmioty do rozprzestrzeniania materiałów biologicznych i chemicznych.

4. Testowanie stabilności i przewidywalności. Substancja przechowywana miesiącami lub latami może tracić aktywność. Materiał biologiczny może być niestabilny. Toksyna może wymagać kontroli warunków. Program miał więc nie tylko posiadać substancje, ale utrzymywać je w stanie, w którym rezultat pod warunkami operacyjnymi będzie przewidywalny.

To ostatnie jest szczególnie ważne. MKNaomi nie był fantazją o truciznach. Był programem zarządzania ryzykiem: czy materiał jest nadal aktywny, czy nośnik działa, czy efekt jest zbyt szybki, zbyt wolny, zbyt widoczny, zbyt niepewny.

Materiały obezwładniające

W dokumentach pojawiają się przykłady prac nad środkami do obezwładniania zwierząt i próby przeniesienia podobnej logiki na ludzi. Raport senacki wspomina o specjalnym urządzeniu strzelającym pociskami powleczonymi substancją, która miała obezwładniać psa stróżującego, umożliwiać wejście do obiektu i późniejsze przywrócenie zwierzęcia do świadomości. Jednocześnie zapisano, że naukowcom nie udało się opracować podobnie działającego środka obezwładniającego dla ludzi.1

To zdanie jest technicznie ważniejsze, niż wygląda. Pokazuje problem całej farmakologii obezwładniania:

  • człowiek jest większy i bardziej zmienny fizjologicznie niż zwierzę testowe
  • stan zdrowia, masa ciała, metabolizm i stres zmieniają efekt
  • granica między obezwładnieniem a zatruciem bywa wąska
  • droga podania decyduje o szybkości i ryzyku
  • kontrola dawki w warunkach operacyjnych jest dużo gorsza niż w klinice

Dlatego marzenie o "nieśmiertelnym" środku wyłączającym człowieka na chwilę, bez trwałych następstw, jest farmakologicznie bardzo trudne. W warunkach tajnej operacji staje się jeszcze trudniejsze, bo brak monitorowania medycznego i zgody usuwa zabezpieczenia typowe dla anestezjologii.

Toksyny biologiczne: saksytoksyna jako przykład

Najbardziej znanym epizodem MKNaomi jest zatrzymanie zapasów toksyny skorupiakowej po decyzji prezydenta Nixona o zakończeniu ofensywnych programów biologicznych. Raport senacki opisuje, że po dyrektywach z 1969 i 1970 roku CIA miała oddać lub zniszczyć materiały utrzymywane dla niej w Fort Detrick, ale jeden z naukowców CIA przejął około 11 gramów toksyny skorupiakowej, które pozostawały niewykryte przez lata w mało używanym laboratorium.1

Współczesna toksykologia opisuje saksytoksynę jako jedną z toksyn związanych z paralitycznym zatruciem skorupiakami. Mechanizm obejmuje blokowanie kanałów sodowych zależnych od napięcia, co zaburza przewodzenie impulsów w nerwach i mięśniach. Klinicznie ciężkie zatrucie może prowadzić do objawów neurologicznych, osłabienia, trudności w połykaniu, zaburzeń oddychania i niewydolności oddechowej.2

Z perspektywy MKNaomi ważne są trzy cechy takiej toksyny.

Po pierwsze - bardzo wysoka siła działania. Mała masa materiału może mieć duże znaczenie toksykologiczne. To atrakcyjne dla tajnej logistyki, bo ułatwia ukrywanie, przenoszenie i magazynowanie.

Po drugie - obraz chorobowy. Toksyna nie wygląda jak klasyczna broń. Może przypominać zatrucie pokarmowe, nagłą chorobę neurologiczną albo niewydolność oddechową. Dla operacji skrytej taki profil jest istotny.

Po trzecie - brak terapeutycznego celu. To nie jest lek nadużyty poza wskazaniem. To materiał toksyczny utrzymywany po to, by móc wyrządzić ciężką szkodę. W tym miejscu farmakologia represyjna przechodzi od kontroli zachowania do kontroli życia i śmierci.

Dlaczego MKNaomi nie jest "tylko" historią broni biologicznej

Można by przenieść MKNaomi z farmakologii do historii broni biologicznej i częściowo byłoby to poprawne. Ale w kontekście psychiatrii represyjnej program ma jeszcze inne znaczenie. Pokazuje, że służby nie rozdzielały ostro środków psychotropowych, obezwładniających, toksycznych i letalnych. Interesowała je ciągłość efektu:

  • zmienić nastrój
  • osłabić opór
  • wywołać dezorientację
  • wywołać chorobę
  • czasowo unieruchomić
  • trwale uszkodzić
  • zabić

W zwykłej medycynie te kategorie są rozdzielone wskazaniem, etyką, zgodą i proporcjonalnością. W tajnym programie operacyjnym stają się skalą intensywności. To właśnie jest niebezpieczne. Jeżeli cel jest zdefiniowany operacyjnie, a nie medycznie, to różnica między lekiem uspokajającym, deliriantem, obezwładniaczem i trucizną staje się różnicą użyteczności, a nie zasad.

Klasy materiałów: od choroby do paraliżu

W MKNaomi trzeba rozróżnić kilka klas materiałów, bo mieszanie ich w jednym worku pod nazwą "trucizny" zaciera najważniejsze różnice.

Klasa Cel operacyjny Przykładowy efekt Problem kontroli
Materiały drażniące i dyskredytujące Ośmieszenie, krótkotrwała niesprawność, zakłócenie wystąpienia lub spotkania. Kaszel, łzawienie, nudności, biegunka, zapach, podrażnienie skóry. Trudno przewidzieć reakcję u osób chorych, starszych lub uczulonych.
Materiały obezwładniające Czasowe wyłączenie celu bez formalnego użycia przemocy widocznej. Senność, ataksja, splątanie, utrata koordynacji, paraliż. Granica między obezwładnieniem a ciężkim zatruciem jest wąska.
Materiały chorobotwórcze Wywołanie choroby wyglądającej naturalnie albo opóźnione wyłączenie celu. Gorączka, objawy jelitowe, osłabienie, infekcyjny obraz kliniczny. Ryzyko szerzenia poza cel i trudność kontroli po użyciu.
Toksyny letalne Skryta eliminacja albo materiał awaryjny do operacji specjalnych. Niewydolność oddechowa, porażenie nerwowo-mięśniowe, zgon. Brak marginesu bezpieczeństwa i wysoka konsekwencja błędu.
Systemy dostarczania Ukrycie drogi podania i oddzielenie sprawcy od skutku. Kontakt skórny, pokarm, aerozol, mikrouraz, zanieczyszczony przedmiot. Dawkowanie staje się nieprecyzyjne, a ekspozycja osób postronnych realna.

Ta klasyfikacja pokazuje, że "farmakologia" w MKNaomi była rozumiana szeroko. Obejmowała nie tylko substancję, lecz także nośnik, stabilność, maskowanie objawów, możliwość transportu, możliwość zaprzeczenia i późniejszą interpretację medyczną skutku. W klinice farmakokinetyka służy temu, by pacjent dostał przewidywalne leczenie. W programie operacyjnym ta sama wiedza służy temu, by cel dostał przewidywalną szkodę.

Przewidywalność: najtrudniejszy parametr

W dokumentach MKNaomi powraca wymóg, aby materiały były testowane, aktualizowane i oceniane pod kątem braku defektów oraz przewidywalności efektu w warunkach operacyjnych. To brzmi biurokratycznie, ale dotyka głównego problemu całego programu.

Substancja użyta w laboratorium i substancja użyta w operacji to nie to samo. W laboratorium wiadomo:

  • kto jest eksponowany
  • w jakim jest stanie zdrowia
  • jaka jest droga podania
  • jak szybko można udzielić pomocy
  • kto monitoruje parametry życiowe
  • kiedy eksperyment trzeba przerwać

W operacji tajnej większość tych danych znika. Cel może być po alkoholu, po lekach, chory kardiologicznie, odwodniony, starszy, młody, głodny, zestresowany albo fizycznie wyczerpany. Substancja może zadziałać za słabo, za mocno, za wolno albo na osobę postronną. Warunki przechowywania mogą obniżyć aktywność materiału. Nośnik może nie uwolnić całości dawki. Objawy mogą zostać zauważone za wcześnie albo za późno.

Z tego powodu operacyjna toksykologia ma zawsze wbudowaną sprzeczność. Im bardziej program chce być skryty i elastyczny, tym mniej ma kontroli medycznej. Im bardziej chce być przewidywalny, tym bardziej potrzebuje laboratoryjnych warunków, które w realnej operacji nie istnieją. MKNaomi próbował rozwiązać tę sprzeczność przez magazyn, testy i specjalne urządzenia, ale nie mógł usunąć jej całkowicie.

"Nieletalne" nie znaczy bezpieczne

Jednym z najbardziej zwodniczych pojęć w tej dziedzinie jest "obezwładnienie bez zabijania". W medycynie istnieją środki znieczulające, sedatywne i zwiotczające, ale działają bezpiecznie tylko dlatego, że są stosowane w systemie kontroli: monitorowanie oddechu, dostęp do tlenu, możliwość intubacji, znajomość historii pacjenta, dokumentacja dawki, zespół gotowy do reakcji.

W tajnej operacji te zabezpieczenia są z definicji ograniczone albo nieobecne. Środek "nieletalny" może stać się letalny przez:

  • chorobę serca lub płuc
  • interakcję z alkoholem albo lekami
  • zbyt długą utratę przytomności
  • aspirację treści żołądkowej
  • niemożność wezwania pomocy bez ujawnienia operacji
  • błędne oszacowanie ekspozycji

Dlatego kategoria "incapacitating" w dokumentach MKNaomi jest etycznie myląca. Z perspektywy celu nie istnieje pewna granica między obezwładnieniem a uszkodzeniem. Istnieje tylko decyzja operatora, że ryzyko cudzego ciała jest akceptowalne dla potrzeb operacji.

Problem dokumentacji

Raport senacki opisuje MKNaomi również jako przykład utraty kontroli administracyjnej. W przypadku materiałów takich jak wąglik czy toksyna skorupiakowa nie prowadzono zwykłych, pełnych zapisów transferu, ponieważ uznawano, że dziedzina jest zbyt wrażliwa. Efekt był odwrotny od deklarowanego: tajność nie zwiększyła kontroli, tylko ją osłabiła.3

To jest powtarzający się schemat w całym ekosystemie MKUltra:

  1. Program jest wrażliwy.
  2. Dlatego zmniejsza się liczbę osób wtajemniczonych.
  3. Dlatego słabnie zwykły nadzór.
  4. Dlatego decyzje przenoszą się do małych zespołów.
  5. Dlatego łatwiej o brak pisemnych zgód, brak śladów i prywatne interpretacje rozkazów.
  6. Po latach instytucja nie potrafi ustalić, co dokładnie miała, komu wydała i czy coś zostało zniszczone.

W farmakologii to szczególnie groźne. Substancja nie jest opinią ani notatką. Jest materialnym ryzykiem. Jeżeli dokumentacja znika, nie znika toksyna. Znika tylko odpowiedzialność za nią.

Nixon, zakaz i zatrzymane zapasy

25 listopada 1969 roku prezydent Richard Nixon ogłosił rezygnację Stanów Zjednoczonych z ofensywnej broni biologicznej. W lutym 1970 roku doprecyzowano, że toksyny, choć chemicznie nie są żywymi organizmami, również podlegają tej decyzji. MKNaomi został zakończony w 1970 roku, ale epizod z zatrzymaną toksyną pokazał, że formalny zakaz nie wystarcza, jeśli system nie ma twardej, pisemnej i weryfikowalnej procedury niszczenia.1

To ma znaczenie szersze niż historia CIA. Programy farmakologii operacyjnej tworzą zawsze dwa poziomy:

  • poziom jawny, czyli deklaracje, przepisy, dyrektywy i zakazy
  • poziom materialny, czyli konkretne fiolki, magazyny, laboratoria, osoby mające klucze i nośniki

Jeżeli drugi poziom nie zostanie fizycznie rozliczony, pierwszy pozostaje politycznym komunikatem. MKNaomi jest podręcznikowym przykładem tego rozziewu.

Wniosek

MKNaomi pokazuje najciemniejszy wariant farmakologii operacyjnej. Chatter i Artichoke pytały, jak zmienić wypowiedź i podatność człowieka. MKUltra pytało, jak szeroko badać zachowanie. MKNaomi pytało, jak utrzymać gotowość materiałów, które mogą człowieka obezwładnić, ciężko zatruć albo zabić.

Dlatego ten program nie powinien być opisywany wyłącznie jako ciekawostka o "truciznach CIA". Jego prawdziwe znaczenie polega na połączeniu trzech elementów: wiedzy biomedycznej, tajnej logistyki i braku normalnego nadzoru. Gdy te trzy elementy spotykają się w jednej strukturze, substancja przestaje być lekiem lub badanym związkiem. Staje się narzędziem władzy nad ciałem człowieka.