Streszczenie

Donald Ewen Cameron był jednym z najbardziej wpływowych psychiatrów swojej epoki - przewodniczącym Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego i Światowego Towarzystwa Psychiatrycznego - a zarazem autorem jednego z najlepiej udokumentowanych programów niszczenia osobowości w historii zachodniej medycyny. W kierowanym przez niego Allan Memorial Institute przy Uniwersytecie McGill w Montrealu, w latach 50. i 60., prowadził eksperymenty polegające na wymazywaniu dotychczasowej osobowości pacjenta ("depatterning") i próbie wgrania nowej ("psychic driving").1,2

Program Camerona jest kanadyjskim ogniwem tej samej historii, którą opisują artykuły o MKUltra: był po części finansowany przez CIA w ramach podprojektu 68. Jest ważny, bo pokazuje psychiatrię represyjną nie w reżimie totalitarnym, lecz w prestiżowej instytucji akademickiej demokratycznego państwa - realizowaną przez uznanego lekarza, wobec pacjentów, którzy przyszli po pomoc w zwykłych problemach.

Pacjenci, którzy przyszli po pomoc

Kluczowe dla zrozumienia sprawy Camerona jest to, kim byli jego pacjenci. Nie byli więźniami politycznymi ani skazańcami. Byli zwykłymi ludźmi z Montrealu, którzy trafili do renomowanej kliniki z lękiem, depresją, problemami po porodzie czy zaburzeniami nastroju. Jedną z nich była Val Orlikow, przyjęta z depresją poporodową, która stała się później jedną z powódek w procesie przeciw CIA.1

Ta okoliczność odróżnia Camerona od psychuszek czy obozów, a zarazem czyni go szczególnie niepokojącym. Ofiary same przyszły, dobrowolnie, do lekarza cieszącego się najwyższym autorytetem - i to zaufanie zostało obrócone przeciwko nim. Nie było potrzeby przymusu na wejściu; wystarczył autorytet instytucji i lekarza.

Depatterning: wymazywanie osobowości

Pierwszym etapem metody Camerona było "depatterning" - celowe rozbicie dotychczasowego wzorca osobowości pacjenta. Zakładał on, że aby "naprawić" chorego, trzeba najpierw skasować to, kim jest, a potem zbudować go na nowo. Narzędziami były:

Narzędzie Zastosowanie u Camerona
Intensywne elektrowstrząsy schemat Page-Russell, wielokrotnie dziennie przez tygodnie, w dawkach wielokrotnie przewyższających ówczesną praktykę
Sen farmakologiczny utrzymywanie pacjentów w śpiączce/śnie przez wiele dni (barbiturany z chlorpromazyną)
Środki psychoaktywne m.in. LSD, a także PCP - do wywołania regresji i "pasywnego, receptywnego stanu"
Deprywacja sensoryczna odcięcie bodźców w celu dalszej dezorganizacji psychiki

Efektem była głęboka amnezja i regresja: pacjenci tracili pamięć, zdolność mówienia, kontrolę zwieraczy, orientację - cofali się do stanu przypominającego wczesne dzieciństwo. Dla Camerona ten stan był "czystą kartą", punktem wyjścia do budowy nowej osobowości. Dla pacjenta był zniszczeniem jego dotychczasowego "ja".

Psychic driving: wgrywanie nowej treści

Na wymazanej psychice Cameron próbował "wgrać" nowe treści metodą "psychic driving". Polegała ona na odtwarzaniu nagranego komunikatu setki tysięcy razy - pacjent, często w stanie sedacji, unieruchomienia lub izolacji, słuchał w kółko tej samej frazy (np. negatywnej oceny siebie, a potem "pozytywnej" sugestii).

Założenie było behawioralne: wystarczająco wielokrotne powtórzenie miało wdrukować nową treść w rozbitą psychikę. W praktyce metoda nie działała jako terapia - nie tworzyła "nowej, zdrowszej osobowości". Zostawiała ludzi trwale okaleczonych: z lukami w pamięci sięgającymi lat, utratą umiejętności, rozbiciem tożsamości i niezdolnością do normalnego życia. To jest sedno różnicy między terapią a psychiatrią represyjną: celem nie była korzyść pacjenta, lecz realizacja teorii lekarza na jego psychice.

Finansowanie CIA i kontekst MKUltra

Prace Camerona były po części finansowane przez CIA w ramach podprojektu 68 programu MKUltra, kanałem organizacji-parawanu (Society for the Investigation of Human Ecology), a także ze środków rządu kanadyjskiego. Amerykański wywiad interesował się jego badaniami z tego samego powodu, dla którego prowadził MKUltra: szukał metod kontroli umysłu, kasowania pamięci i przeprogramowania człowieka.1,2

To powiązanie jest ważne, bo umieszcza Camerona w szerszej strukturze. Jego eksperymenty nie były odosobnionym dziwactwem jednego lekarza - były częścią zimnowojennego programu poszukiwania technik łamania i przebudowy psychiki, opisanego w artykułach o Bluebird, Artichoke i behawioralnych technikach przesłuchań. Allan Memorial Institute był jednym z jego węzłów.

Rozliczenie: proces i odszkodowania

Ofiary Camerona przez lata walczyły o uznanie. Grupa pacjentów pozwała CIA; w 1988 doszło do ugody, w której amerykański wywiad wypłacił odszkodowania dziewięciu powodom (sprawa Orlikow i inni). Rząd kanadyjski również wypłacił później część poszkodowanym świadczenia, choć wielu ofiar nigdy nie uzyskało pełnego zadośćuczynienia, a sam Cameron - zmarły w 1967 - nie poniósł żadnej odpowiedzialności.1

Wzorzec jest znajomy: rozliczenie przyszło późno, częściowo i głównie w formie pieniężnej ugody, bez uznania winy w pełnym sensie. Instytucja i finansujący ją aparat przetrwały; ofiary zostały z trwałym uszkodzeniem.

Znaczenie dla psychiatrii represyjnej

  • Cameron pokazuje psychiatrię represyjną w sercu prestiżowej akademii demokratycznego państwa - bez reżimu, bez więzienia, za to z autorytetem lekarza i uczelni.
  • Zaufanie pacjenta jako punkt wejścia: ofiary przyszły dobrowolnie po pomoc, a ich zaufanie zostało wykorzystane - to szczególnie perfidny mechanizm.
  • "Wymazać i wgrać na nowo" to skrajny model traktowania osobowości jako materiału do przebudowy, wspólny z Pitești, choć realizowany środkami czysto medycznymi.
  • Powiązanie z MKUltra umieszcza Camerona w zimnowojennej strukturze poszukiwania technik kontroli umysłu, a nie na jej marginesie.