Streszczenie

MKUltra była parasolowym programem CIA dotyczącym modyfikacji zachowania, prowadzonym od 1953 roku i formalnie wygaszanym etapami w latach 60. oraz na początku lat 70. W przesłuchaniu senackim z 1977 roku dyrektor CIA Stansfield Turner opisał odnalezione materiały jako dokumentację 149 podprojektów oraz 33 dodatkowych projektów finansowanych wcześniej w tej samej strukturze. Materiały te przetrwały głównie dlatego, że były dokumentami finansowymi, a nie pełnymi aktami badawczymi.1

Metodologicznie MKUltra nie była jednym eksperymentem. Była systemem finansowania i testowania hipotez: o narkotykach, hipnozie, amnezji, przesłuchaniach, deprywacji sensorycznej, ukrytym podawaniu substancji, zachowaniach seksualnych, śnie, lęku, bólu, toksynach i podatności na sugestię. Najważniejszy wniosek nie brzmi: "CIA znalazła technikę pełnej kontroli umysłu". Bardziej rzetelny wniosek brzmi: CIA przez kilkanaście lat finansowała rozproszony program, który systematycznie naruszał zgodę, mieszał badanie z operacją i próbował przekształcić wiedzę medyczną oraz psychologiczną w narzędzie kontroli człowieka.

Ramy organizacyjne

MKUltra została zatwierdzona 13 kwietnia 1953 roku. Jej bezpośrednim kierownikiem był Sidney Gottlieb, chemik i szef Technical Services Staff CIA. W nadzorze instytucjonalnym ważną rolę odgrywał Richard Helms, późniejszy dyrektor CIA. Program wyrastał z wcześniejszych projektów Bluebird i Artichoke, ale miał większy budżet, szerszy zakres i bardziej rozbudowany system ukrywania sponsora.

Najważniejszym mechanizmem organizacyjnym były pośrednie kanały finansowania. CIA korzystała z fundacji-przykrywek, w tym z Society for the Investigation of Human Ecology, później znanej jako Human Ecology Fund. Dzięki temu pieniądze trafiały do uczelni, szpitali, laboratoriów i badaczy bez oczywistego śladu prowadzącego do wywiadu. Dla części wykonawców rzeczywistym sponsorem mogła być "fundacja badawcza", a nie CIA.

To nie był detal księgowy. To była metoda. Ukrycie sponsora pozwalało ominąć pytania o cel, zgodę i konflikt interesów. Uniwersytet mógł prowadzić badanie jako psychologię eksperymentalną. Szpital mógł traktować procedurę jako terapię albo eksperyment kliniczny. Więzienie mogło mówić o ochotnikach. CIA mogła utrzymywać dystans: finansuje, ale nie występuje jako jawny eksperymentator.

Co wiemy, a czego nie wiemy

Wiedza o MKUltra jest nietypowa, bo pochodzi z archiwum niepełnego z definicji. W 1973 roku, gdy programy stały się politycznie ryzykowne, znaczna część akt została zniszczona na polecenie Richarda Helmsa i Sidneya Gottlieba. W 1977 roku odnaleziono jednak kilka pudeł dokumentacji finansowej, których nie zniszczono, ponieważ były przechowywane w innym miejscu i pod inną kategorią.

To ma trzy konsekwencje.

Po pierwsze, znamy strukturę finansowania lepiej niż pełne protokoły eksperymentów. Często wiemy, że podprojekt istniał, kto otrzymał pieniądze i jaki był ogólny cel, ale nie znamy pełnej liczby uczestników, szczegółów procedur ani wyników.

Po drugie, liczba ofiar jest trudna do ustalenia. Znamy osoby, które zmarły, procesowały się, zostały opisane w dokumentach albo trafiły do dziennikarzy. Nie znamy pełnej listy osób nieświadomie narażonych na substancje, izolację, hipnozę, eksperymenty więzienne lub długotrwałe procedury psychiatryczne.

Po trzecie, każde twierdzenie o "sukcesie" programu wymaga ostrożności. Dokumenty pokazują szerokie ambicje, naruszenia i próby. Nie pokazują jednak wiarygodnej, powtarzalnej technologii deterministycznego sterowania zachowaniem człowieka. Pokazują raczej, jak duża instytucja potrafi latami finansować hipotezę mimo słabych wyników, bo sama możliwość jej potwierdzenia wydaje się strategicznie cenna.

Cztery warstwy źródeł

O MKUltra trzeba pisać inaczej niż o zwykłym programie badawczym, bo źródła są nierówne. Najmocniejszą warstwą są przesłuchania i raporty rządowe: komisja Rockefellera, komisja Churcha i senackie przesłuchanie z 1977 roku. One nie dają pełnego obrazu, ale potwierdzają istnienie programu, strukturę finansowania, zniszczenie akt, przypadek Franka Olsona i ogólny zakres podprojektów.

Drugą warstwą są dokumenty finansowe: zgody na finansowanie, rozliczenia, nazwy fundacji, kwoty, nazwiska pośredników i instytucji. To źródła technicznie nudne, ale historycznie bezcenne. Właśnie one pozwalają zobaczyć sieć, której nie dałoby się odtworzyć z samych wspomnień.

Trzecią warstwą są relacje uczestników i ofiar: pacjentów Camerona, rodzin osób poszkodowanych, byłych funkcjonariuszy, badaczy i dziennikarzy. Są niezbędne, bo dokumentacja administracyjna często milczy o skutkach psychicznych. Jednocześnie wymagają porównywania, bo pamięć po latach, trauma, interes procesowy i brak pełnych akt mogą zniekształcać szczegóły.

Czwartą warstwą jest literatura popularna i spekulacyjna. Może wskazywać tropy, ale nie powinna być podstawą mocnych twierdzeń. MKUltra jest tematem podatnym na dopisywanie wszystkiego: zamachów, sekt, seryjnych morderców, kultury psychodelicznej i niewyjaśnionych zbrodni. Rzetelny opis musi stale oddzielać to, co wynika ze źródeł, od tego, co tylko pasuje do mitu.

Kategorie podprojektów

W przesłuchaniu senackim z 1977 roku Turner przedstawił kategorie odnalezionych podprojektów. Największy blok dotyczył narkotyków, alkoholu i substancji behawioralnych. Inne obejmowały hipnozę, pozyskiwanie chemikaliów, sztukę iluzjonistyczną użyteczną w ukrytym podawaniu środków, sen, psychoterapię, badania motywacyjne, defektorów, poligraf, mechanizmy finansowania, toksyny i materiały biologiczne.2

Obszar Co badano Znaczenie represyjne
Substancje psychoaktywne LSD, barbiturany, skopolamina, meskalina, alkohol, mieszanki rozhamowanie, dezorientacja, amnezja, kompromitacja, przesłuchanie
Hipnoza sugestia, amnezja, instrukcje odroczone, kombinacje z lekami próba obejścia świadomej kontroli
Deprywacja i sen izolacja, monotonia, zaburzenie rytmu dobowego, badania snu osłabienie orientacji i odporności psychicznej
Delivery systems ukryte podawanie substancji, kamuflaż, techniki obserwacji przeniesienie badań do operacji bez zgody osoby
Zachowanie i motywacja defektorzy, podatność, relacje, osobowość selekcja słabych punktów i metod nacisku
Toksyny i biologiczne materiały substancje biologiczne, egzotyczne patogeny, nośniki pogranicze modyfikacji zachowania i broni specjalnej

Tak szeroki zakres pokazuje, że MKUltra była mniej "projektem LSD", a bardziej programem poszukiwania dźwigni wpływu. LSD stało się symbolem, bo było spektakularne i dobrze pasowało do kultury lat 60. W dokumentach równie istotne są jednak wątki mniej medialne: finansowanie akademickie, badania snu, więzienia, hipnoza, ukryte podawanie substancji i kontrola środowiska.

Metodologia przez rozproszenie

Najbardziej charakterystyczną metodą MKUltra było rozproszenie. Zamiast jednego centralnego laboratorium istniała sieć wykonawców. Uczelnia badała zachowanie. Szpital psychiatryczny prowadził eksperymenty terapeutyczne. Więzienie dawało dostęp do populacji zależnej. Konsultant opracowywał technikę podawania substancji. Fundacja ukrywała przepływ pieniędzy.

Rozproszenie miało zalety operacyjne:

  • utrudniało osobom z zewnątrz zobaczenie całości;
  • pozwalało finansować kontrowersyjne prace pod neutralnymi tytułami;
  • zmniejszało ryzyko, że pojedynczy badacz zrozumie pełny cel;
  • dawało CIA dostęp do legalnej infrastruktury naukowej bez jawnego wejścia na uczelnię;
  • tworzyło sieć kontaktów przydatną w kolejnych programach.

Jednocześnie rozproszenie niszczyło metodologię naukową. Jeśli sponsor ukrywa cel, wykonawcy nie znają całości, zgoda jest niepełna, a wyniki są tajne, program nie spełnia podstawowych warunków rzetelnej nauki. Nie ma przejrzystego protokołu, niezależnej kontroli, replikacji, jawnej oceny szkód ani uczciwej publikacji negatywnych wyników. To, co wygląda jak badanie, staje się zbiorem testów operacyjnych.

Czym MKUltra różniła się od normalnej nauki

Nie wystarczy powiedzieć, że MKUltra była "nieetyczna". Trzeba pokazać, na czym polegała metodologiczna deformacja. Normalne badanie kliniczne ma jawny cel, zdefiniowaną populację, kryteria włączenia i wyłączenia, opis ryzyk, zgodę, możliwość przerwania udziału, niezależny nadzór i plan analizy. MKUltra często miała coś przeciwnego: ukryty cel, ukrytego sponsora, populacje zależne, niejasną zgodę, tajność wyników i brak niezależnej ochrony osoby.

Element badania Standard naukowy Logika MKUltra
Sponsor jawny, możliwy do oceny ukryty przez fundacje i pośredników
Cel opisany uczestnikowi i komisji często operacyjny, znany tylko części sieci
Zgoda świadoma i odwoływalna niepełna, wymuszona zależnością albo nieobecna
Populacja dobrana według kryteriów bezpieczeństwa często zależna: więźniowie, pacjenci, żołnierze
Wyniki publikowane i krytykowalne tajne, fragmentaryczne, często zniszczone
Szkody monitorowane i raportowane rozproszone, wypierane, trudne do dochodzenia

To dlatego mówienie o "eksperymentach" MKUltra jest jednocześnie prawdziwe i mylące. Były to eksperymenty w tym sensie, że testowano hipotezy na ludziach. Nie były eksperymentami w pełnym naukowym sensie, bo naruszały warunki, które czynią badanie kontrolowalnym, powtarzalnym i etycznie dopuszczalnym.

Problem zgody

Największym naruszeniem MKUltra była zgoda. Współczesna etyka badań klinicznych wymaga, by uczestnik wiedział, w czym uczestniczy, jakie są ryzyka, kto finansuje badanie, jaki jest cel i czy może odmówić bez kary. W MKUltra te warunki często nie były spełnione.

Można wyróżnić cztery poziomy naruszenia:

Typ sytuacji Przykład Główne naruszenie
Zgoda formalna, ale nieświadoma pacjent albo więzień podpisuje ogólny udział w badaniu nie zna sponsora, celu ani pełnego ryzyka
Zgoda pod presją zależności osoba uzależniona, osadzona, żołnierz, pacjent zamknięty odmowa nie jest naprawdę wolna
Brak zgody w środowisku kontrolowanym personel, klienci safehouse, osoby w eksperymentach ukrytych osoba nie wie, że jest badana
Trwała destrukcja pod pozorem terapii eksperymenty Camerona w Allan Memorial Institute interwencja przekracza granice leczenia i powoduje długotrwałe szkody

Szczególnie ważne jest to, że zgoda może być naruszona nawet wtedy, gdy istnieje formularz. Jeśli pacjent nie wie, że program finansuje wywiad, nie zna charakteru substancji albo nie rozumie, że procedura ma cel operacyjny, formularz nie rozwiązuje problemu. Zgoda nie jest podpisem. Jest świadomym, dobrowolnym udziałem w opisanej procedurze.

Więzienia, szpitale i populacje zależne

MKUltra korzystała z miejsc, w których człowiek ma ograniczoną możliwość odmowy: więzień, szpitali psychiatrycznych, placówek leczenia uzależnień, wojska i instytucji zależnych od państwa. To nie był przypadek. Populacje zależne są atrakcyjne dla programu tajnego, bo łatwiej je monitorować, trudniej im się skarżyć i łatwiej opisać ich udział jako "ochotniczy".

W więzieniu obietnica nagrody, ulgi, narkotyku, lepszego traktowania albo kontaktu z personelem może wypaczać zgodę. W szpitalu psychiatrycznym pacjent może ufać lekarzowi, nie rozumiejąc, że procedura nie służy wyłącznie terapii. W wojsku hierarchia i kultura rozkazu osłabiają znaczenie wolnego wyboru. W każdym z tych miejsc instytucja kontroluje codzienność osoby, a to zmienia sens słowa "dobrowolnie".

To jeden z powodów, dla których MKUltra należy czytać jako historię psychiatrii represyjnej, a nie tylko wywiadu. Program wykorzystywał instytucje lecznicze i korekcyjne, czyli miejsca nominalnie służące opiece, rehabilitacji albo bezpieczeństwu. Gdy takie miejsca stają się zapleczem tajnego badania, granica między leczeniem a kontrolą zostaje złamana.

Lexington, safehouse, McGill: trzy różne środowiska

Trzy typy miejsc dobrze pokazują różnorodność programu.

Lexington Federal Drug Treatment Hospital reprezentuje eksperyment na osobach uzależnionych i osadzonych w instytucji leczniczo-karnej. Formalnie można mówić o udziale, ale materialnie trzeba pytać, czy osoba zależna od substancji, lekarza i administracji mogła realnie odmówić. To środowisko pokazuje, jak łatwo leczenie uzależnień może zostać wykorzystane jako dostęp do podatnej populacji.

Safehouse'y Operation Midnight Climax reprezentują eksperyment bez żadnej zgody, przeniesiony do świata pozornej dobrowolności społecznej. Ofiara nie jest pacjentem ani więźniem; jest klientem, gościem, osobą w sytuacji intymnej. Przemoc polega nie na zamknięciu w instytucji, lecz na ukrytym wykorzystaniu zaufania, seksualności i wstydu.

Allan Memorial Institute w Montrealu reprezentuje kliniczny wariant skrajny: pacjent przychodzi po pomoc psychiatryczną, a zostaje włączony w procedury przekraczające normalne leczenie. W tym wariancie najbardziej widać, że represyjność nie zawsze wygląda jak więzienie. Może wyglądać jak szpital, biały fartuch, diagnoza, formularz i język "terapii".

Donald Ewen Cameron i "depatterning"

Najbardziej znany kliniczny epizod powiązany z MKUltra dotyczy Donalda Ewena Camerona w Allan Memorial Institute w Montrealu. Cameron prowadził programy określane jako depatterning i psychic driving. Łączyły one intensywne elektrowstrząsy, długotrwały sen farmakologiczny, izolację i powtarzane komunikaty dźwiękowe. Celem deklarowanym było rozbicie patologicznych wzorców i zbudowanie psychiki od nowa.

Z dzisiejszej perspektywy ten model ujawnia skrajną pychę psychiatrii technokratycznej. Założenie, że można "wyczyścić" osobowość i wgrać nową strukturę przez powtarzanie komunikatów, miało pozór naukowej nowoczesności, ale prowadziło do ciężkich szkód: utraty pamięci, zaburzeń funkcjonowania, regresji i długotrwałej niezdolności do normalnego życia u części pacjentów. Program stał się później przedmiotem pozwów i ugód.

Cameron jest ważny nie dlatego, że reprezentował całą MKUltra, lecz dlatego, że pokazuje skrajny punkt kontinuum. Na jednym końcu są krótkie testy substancji. Na drugim - długotrwała procedura psychiatryczna, która traktuje osobowość jako materiał do zniszczenia i odbudowania. To właśnie ten drugi koniec najbardziej łączy MKUltra z pojęciem psychiatrii represyjnej.

Operacja, badanie i dokumentacja

MKUltra stale mieszała trzy porządki: badanie naukowe, operację wywiadowczą i dokumentację administracyjną. W rzetelnym badaniu pytanie brzmi: czy hipoteza jest sprawdzalna, a uczestnik chroniony? W operacji pytanie brzmi: czy technika może dać przewagę? W administracji pytanie brzmi: czy wydatki da się rozliczyć i ukryć?

W MKUltra trzeci porządek przetrwał najlepiej. Dlatego wiemy o przelewach, podprojektach i fundacjach, ale często nie wiemy, co dokładnie stało się z ludźmi. To odwrócenie jest moralnie wymowne: system lepiej zachował ślady pieniędzy niż ślady cierpienia.

Metodologicznie tworzy to też pułapkę dla historyka. Brak dokumentu nie jest dowodem, że zdarzenie nie miało miejsca, ale nie wolno z braku dokumentu tworzyć dowolnej historii. Rzetelna rekonstrukcja musi oddzielać:

  • fakty dobrze udokumentowane w przesłuchaniach i aktach;
  • fakty prawdopodobne na podstawie finansowania i relacji;
  • hipotezy, które pasują do wzoru, ale nie mają pełnego potwierdzenia;
  • spekulacje, które wykraczają poza źródła.

Co MKUltra dała instytucjom bezpieczeństwa

Jeśli przez "sukces" rozumieć stworzenie doskonałej techniki kontroli umysłu, MKUltra nie ma udokumentowanego sukcesu. Jeśli jednak przez "sukces" rozumieć zebranie wiedzy negatywnej i stworzenie repertuaru nacisku, ocena jest bardziej złożona.

Program dostarczył instytucjom kilku trwałych wniosków:

  • LSD i psychedeliki są zbyt nieprzewidywalne jako narzędzie przesłuchania;
  • barbiturany i skopolamina mogą rozhamowywać mowę, ale zwiększają konfabulację i podatność na sugestię;
  • hipnoza zależy od osoby i kontekstu, więc nie daje stabilnej techniki uniwersalnej;
  • izolacja, sen i kontrola środowiska są bardziej przewidywalne jako narzędzia nacisku niż pojedyncza substancja;
  • ukryte podawanie środków jest technicznie możliwe, ale generuje ogromne ryzyko prawne i medyczne;
  • populacje zależne ułatwiają eksperyment, ale czynią zgodę etycznie wątpliwą lub nieważną.

Najtrwalsze okazało się przesunięcie z farmakologii na behawiorystykę. Program szukał pigułki prawdy, a zostawił podręcznik kontroli środowiska. To przejście prowadzi do KUBARK i późniejszych doktryn przesłuchań.

Znaczenie dla psychiatrii represyjnej

MKUltra jest jednym z najważniejszych przypadków pokazujących, jak medycyna, psychologia i psychiatria mogą zostać użyte poza celem terapeutycznym. Nie chodzi tylko o to, że używano leków. Chodzi o to, że całe pojęcia kliniczne - podatność, sugestia, amnezja, lęk, regresja, osobowość, trauma, uzależnienie - zostały włączone do języka kontroli.

W psychiatrii klinicznej wiedza o człowieku ma zwiększać jego sprawczość albo zmniejszać cierpienie. W MKUltra ta sama wiedza była testowana jako sposób odebrania sprawczości, zwiększenia zależności i uzyskania przewagi operacyjnej. Dlatego program jest ostrzeżeniem nie tylko historycznym, ale strukturalnym. Każda instytucja, która ma dostęp do ciała, leków, izolacji, diagnozy i dokumentacji, może przesunąć się od opieki do kontroli, jeśli zabraknie jawności, zgody i zewnętrznego nadzoru.

Najbardziej rzetelna konkluzja brzmi więc: MKUltra nie dowiodła, że człowieka można łatwo zaprogramować. Dowiodła, że państwo może przez lata finansować próby programowania, ukrywać sponsorów, używać pacjentów i więźniów, niszczyć dokumenty, a później pozostawić historię tak fragmentaryczną, że ofiary muszą walczyć nawet o uznanie, że były ofiarami.